لک آوا (لک آباد )

حمامه  ای   سرای   سرد  و  گرمه                بسا   کیسه   وه ناو  شانم   ولم که

تنم   زانم   نصیب   مار  و   موره                 نه    مورم     نه    سلیمانم ولم که

له یه  ترسم  بکیشی  کار وه هاوار                 ندی  کس گوش وه  فرمانم ولم که

وه کام   کس نچو  تا   سر  زمانه                 نه   درویشم    نه   سلطانم   ولم که

ژه یک ساغر  شراو   تلخ  هستی                 دمی  مست  و غزلخوانم    ولم  که

خراو بیم   ژه  خرابات   خیالت                  ژه دس  چی  عمر   و ایمانم  ولم که

له  صحرای امل جز قیس ثانی                  تو  کردی  ویل   و  ویلانم   ولم   که

ژه  وا ویلای  دل  هر  شو   روانه                  سرشک  غم  وه  دامانم  ولم   که

وه  کام خصم  بیزارم من اژ دوست                  که  دوسه   قاتل   گیانم  ولم  که

ولم کی یا نه کی رحمی وه حالم                  تن  خوه م   بی وه  زندانم   ولم  که

بجز  تو کس  نیه  محرم  وه حالم                  تو  کردی  خوار  دورانم  ولم   که

وه   ارواح   شرف  سوگند  دایم                  ملول  مرگ     وجدانم    ولم     که

شرف کشیاو وجدان گیانه مرگ بی                  که  بی وجدان  حیرانم   ولم   که

توکردی بی سرو سامان«شامی»                  وە مولا خوم قشنگ  زانم   ولم که          

مال و  بنه  بار  کرد          ارای    گرمه      سیر

ته لمیتت   رنگین             شئ مشیرت    لازین

هئ    هئ     لاینه         شاه      کریم    خانه

نوژی  نوخه    گائینه         هی      هی      لاینه

                       ***

ایواره   دیمت                کاشکای  نه  یامه ت

نیشونم      دایته              گوشه ئ     قیامه ت

هئ  هئ       لاینه          شاه   کریم     خانه

                      ***

وه لله یه پریمونه            الا کزده(؟) وه ی بانه

ته ز  ئه ی رونه             بچوو  ئه ی    شونه

هئ   هئ   لاینه             نوژی   نوخه   گائینه

                      *********

بار و بنه ی سفر را به مقصد گرمسیر بسته ای

تلمیتت زیباست و شمشیرت را بر کنار زین بسته ای

                        ***

غروب ترا دیدم ای کاش نمی دیدمت

گوشه ای از قیامت را نشانم دادی(با دیدن تو قیامتی در وجودم بر پا شد)

                       ***

به خدا قسم که این پری روی ماست که در این بالا خانه دارد؟

ای خستگی  از   رانهایم   بدر آی و به شانه ام برو

(ترانەای کهن مربوط به دوران "کریم خان زند" که سینه به سینه نقل شده تا به روزگار امروز رسیده است.)

http://lakzaban.blogfa.com

خانِقین، از شهرهای پرجمعیت استان دیاله کردستان عراق و در نزدیکی مرز ایران است. این شهر پیوندهای عمیقی از نظر فرهنگی و زبانی با شهرهای مرزی استان کرمانشاه همچون قصر شیرین و خسروی و سر پل ذهاب و شهرستان گیلان غرب و شهرستان ایوان غرب در استان ایلام دارد. بسیاری از مردم خانقین با مردم این شهرها دارای نسبت خویشاوندی با یکدیگر هستند.

اکثریت مردم خانقین به لکی تکلم میکنند و پیرو دین اسلام و مذهب شیعه اثنی عشری هستند.این شهر زمانی زیر نظر والیان فیلی لرستان اداره می شد که نشان از پیوند مردم این شهر با مردمان غرب ایران دارد.

شهر خانقین در گذشته به راه خراسان معروف بود. خانقین در در دوران آشوری و آکادی‌ها راه بازرگانی دولت بوده و از آنجا به عنوان محلی برای استراحت بازرگانان ایرانی و هندی استفاده می‌شد که رهسپار آنجا می‌شدند.

نام خانقین در اصل دوخانَگ (دوخانه) بوده که پس از اسلام به آن شکل عربی داده و به‌جای واژه لکی دو، پسوند عربی "ین" را به آن افزودند.

در زمان صدام حسین و در پی سیاست عربی‌سازی او، شمار زیادی از مردم خانقین و روستاهای آن به جنوب عراق منتقل شدند و محله‌هایی عرب‌نشین از کوچیدگان عرب در خانقین درست شد. شهر خانقین امروزه به عنوان یکی از مناطق مورد بحث و جدال میان حکومت مرکزی عراق و حکومت اقلیم کردستان به‌شمار می‌آید و ادارات دولتی این شهر بعد از سقوط رژیم سابق عراق در سال ۲۰۰۳ توسط حکومت اقلیم کردستان اداره می‌شود.

پل الون ( الوند )

پل الون در مرکز شهر خانقین واقع است. ساسانیان در آن دوران به علت سیلاب‌های شدید این پل را که از ۲۴ پایه تشکیل شده‌است بنیاد کردند و تا دوران یاقوت حموی نیز این پل پابرجا بود، این پل در دوران ساسانی‌ها بدین شیوه کنونی نبوده‌است بلکه پهنای این پل ۱۵۰ متر و ارتفاع آن از سطح زمین ۶ متر بوده‌است. بر پایهٔ منابع تاریخی برای نخستین بار پل اَلوَن ۱۶۰۰ سال پیش در شهر خانقین ساخته شد و بعد از تخریب آن بار دیگر در سال ۱۸۶۰ توسط خواهر محمدعلی میرزای قاجار، والی آن زمان کرمانشاه، که برای زیارت اماکن مقدس شیعیان در کربلا و نجف اشرف راهی خانقین شده بود، مرمت گردید.

معنی دآ (مادر) در فارسی و لُری

در گویش لری (و همچنین زبان کُردی ) مادر را با دو کلمه زیبای «دآ »(DA) و «دالکه »(DALEKA) صدا می زنند . 

در زبان فارسی به نقل از لغتنامه دهخدا و فرهنگ ایران باستان پورداود (جلد اول صفحات ۵۷و ۷۱ و ۷۴) ، کلمه «دا » را در فرس هخامنشی و اوستا ریشه ای از فعل بخشیدن ، دادن ، آفریدن و ساختن خوانده اند که از آن واژه های بسیاری از جمله «دی » مشتق شده است . «دی » که در گویش... کهکیلویه و بویر احمدی (DEI) به مهنی مادر است ،هم نام اولین ماه زمستان و هم نام فرشته ای است که امور و مصالح دی ماه را بعهده دارد ، برهان قاطع در معنی «دی » آورده است :

«دی در اوستا DADHVA یا DATHUSH به معنای آفریننده ، دادار و آفریدگار است و غالبا صفت اهورامزداست و آن از مصدر DA (دا) به معنای دادن و آفریدن است ».

نام «دا» (آفریدگار) در زبان هند و اروپائی به گونه «دئو» (آفریدگار) آمده است که بعدها این نام در نزد ایرانیان به «دیو» (موجود خیالی و افسانه ای ) تبدیل شد، زیرا «دیویسنا » که به معنای پرستنده دیو و پیرو کیش باطل است ، در مقابل «مزدیسنا » که به معنای پرستنده مزداست قرار می گیرد . با گذشت زمان از نام « دیو » واژه هائی چون : دیوار ، دیواره ، دیو باد ، دیو زاد ، دیو سار ، دیوانه ، دیوانگی ، دیوان ، و...بدست آمد.

در زبان پهلوی « دا » به معنی بخشیدن و دادن و «داتیه » DATIH به معنی آفریدگی و داتار DATAR (دادار) به معنی آفریننده و خدای عز و جل است.

در زبان سومری نیز DATAR پدید آورنده جهان و DUA بناء و DUDAN بنا کننده و « دادا» نام « ملکه الهه » گفته شده است .

در زبان عبری DUTIUT بمعنی دیندار و مومن بودن و « دات » (اسم مونث ) بمعنی شریعت ، فرمان و قانون می باشد . واژه « دات » در پهلوی به معنی آفریننده هنوز هم در پسوند نام هائی چون، مهرداد (میثردات) و خرداد (هئوروتات) و مرداد(امرتات) پابرجاست .
نام مزدا (MAZ + DA) که در اوستا بمعنی آفریدگار و خالق بزرگ هستی است از دو بخش MAZ یا MAS به معنی بزرگ و مهتر و دا (DA) آفریننده و خالق ، گرفته شده است . پسوند «دا» در نام های «خدا» و «مزدا» و پیشوند «دا» در نام « دادار» (آفریدگار) نمی تواند بی ارتباط با نام «دآ» (مادر در لرستان ) و «دا» به معنای دادن و بخشیدن و آفریدن باشد و به تعبیری ،به نظر می رسد که پیش از بوجود امدن آیین مزدیسنا، نام خدای آریائیان «دا» یا «دئو» بوده و زرتشت، خداوند متعال را ،با مقام و صفت والاتر و عالی تری به جهانیان معرفی کرد .
شاید به همین دلیل بود که دو قوم «لُر » و « کُرد» بعنوان دو نژاد اصیل آریائی ،نام آفریننده و عزیز زمینی خود در فرهنگشان را نیز به گونه ای زیباتر از زبان فارسی، ادا و تلفّظ نمودند و به این «عزیز ترین آفریننده زمینی شان »نام « دالکه» دادند .

پسوند « لِکه » (LEKA) در نام « دالکه» هم بعنوان عزیز شمردن مادر و جایگاه آن در قلب آدمی به کار می رود و هم حکم پسوند « ک » در فارسی را دارد . چون پسرکم (پسر کوچک و عزیز من ) و دخترکم (دختر کوچک و عزیز من) و بالاخره دالکم=مادر و آفریننده کوچک و عزیز من ، در مقایسه با دآ و آفریدگار و دادار بزرگ

http://www.facebook.com/lorestaniha?ref=ts&sk=app_154272794636138

ئارەزوی دوێتی نابینا

ئەلگەردنەوەی: ئەکبەر قەنبەر وەیسی

 ئیوشن خوەر یکجار قە شەنگە، دیمە نی گولەیلی سەر کیەنی و جویەل فرە دلبەرە. ئوشن هەلفرین مەلەیل چو سەمای فرشتەیلە، ئیوشن لە شەو بریقەی هەسارەیل و شەرارەی مانگە شەو دلی مردی زینیە و کەید. ئوشن رەنگ گولەیل لە بوویان خوەشتر و خاسترە .

ئیوشن کویەل، سەوزلانکیەل ، باخەیل، کیەنی و جویەل وەرجە لیسک خوەر ئی قەرە دلرفینە کە ئایەم نیتونی دل وە لیان بکەنی، ناچار لە وەرانوریان نیشد و سەر چە منی.

وەلام من بی بەش لە دیتن و بینایی،نە شەپولی بی وچان دەریا دیونم،نە گولە رەنگارە نگەیل، نە ئاسمان،نە خوەر،نە مانگە شەو،نە دیمەنی دلرفینی بە یانەیل،نە چرو،نە گول،نە شەونم.

باوەر داشتوون لە نەین ئەیانە دلتەنگ نیم،نە هیوچ کام لەی قەشەنگیەل ئی جیهانە وەلام موهم نیە:

" وەلام خوزیە و ، جاری، ئەرا تەنیا جاری روومەتی دالگم بیونیاتم".

کیومرث امیری کله جوبی متخلص به لک امیر را مردم خطه غرب کشور همگی کم و بیش به خوبی می شناسند و سخت مجذوب و مشتاق اشعار و آثار بکر و زیبای این نویسنده و شاعر توانا و دلسوخته سرزمینمان که اشعارش را به زبان لکی سروده است، هستند.

چند سالی است که کردستان نوای شیرین و جدید یک سراینده و دکلمه گوی لک را می شنود. هنرمندی توانا که عاشق کردستان است این هنرمند و محقق و شاعر آقای کیومرث امیری کله جویی ملقب به لک امیر است. لک امیر با شعر لکی بی ستیون مه نی نه ووین در قلب مردم کردستان بویژه در لکستان جای گرفت.
امیری کله‌جوبی سال ۱۳۳۸ در روستای کله‌جوب بخش فیروزآباد از توابع کرمانشاه به دنیا آمد. پس از طی تحصیلات ابتدایی راهی شهر کرمانشاه شد. او در کرمانشاه با مشکلات فراوان تحصیلاتش را تا سطح دیپلم در رشته‌ی ادبیات ادامه داد. سپس وارد دانشگاه شد ولی به دلیل مشکلات، دانشگاه را نیمه‌تمام رها کرد. از وی تا کنون چهار کتاب با عناوین “مرثیه‌ای برای تو”، “گورستان یخ‌زده” (هر دو مجموعه قصه می‌باشند)، “دیوان شعر خریوه” به زبان لکی و “افسانه‌های لکی” به چاپ رسیده‌است. امیر‌ی علاوه بر نویسندگی....روزنامه‌نگاری با تجربه و شناخته شده نیز می‌باشد. وی مدت ۱۲ سال به عنوان خبرنگار رسمی روزنامه‌‌ی کیهان در کرمانشاه فعالیت چشم‌گیری داشته و در بسیاری از نشریات محلی و سراسری نیز قلم زده‌است. علاوه‌ بر این فعالیت‌ها، امیری در فیلم‌نامه‌نویسی نیز سال‌ها فعالیت داشته، تحقیق و نویسندگی مجموعه‌ی سریال”سیمره رود بی‌بازگشت” که صدا و سیمای مرکز کرمانشاه آن را تهیه کرده و بارها از شبکه‌های مختلف کشور پخش گردید، از جمله آثار ماندگار امیری کله‌جوبی است. آن‌چه بیش‌تر از همه‌ نام کیومرث امیری کله‌جوبی(لک‌امیر) را بر سر زبان‌ها انداخته است، شعر”بی‌سیتیون مه‌نی نه‌ووین” و چندین قطعه شعر دیگر به زبان لکی است که او برای نخستین‌بار در تاریخ شعر لکی به شیوه‌ی حرفه‌ای دکلمه نموده‌است.

http://hoozlak2.blogfa.com

بوار واران له مالان گه رمه شینه
سوارو سَه ر سِواران له یره چینه

دَه وار ئَه ل دامه تا دِژمن نَه زانی
له سه ر گونای نَه مامان گوولِ خوینه

خودا هاوار له ده س ئی ئاسمانه
له پرشَه ی خوین گه لای داران ره نگینه

هَه زار خه رمان له گیس بریایه له یره
چِمان مه رگِ ئه زیزِ بیستیونه

بوار واران هَه لاجم هه ر خوه دی خوه د
هه خوه د زانی چِ ده ردی ها له سینه

له کتاو گه رمه شین

چگا که‌رۊه

شعر تازه‌ای از:

حبیب‌الله بخشوده

 خوه‌شاڵه وه‌ختێ ده ده‌ورانِ زۊ

«ته‌په خه‌رگووشان»  چگا که‌رۊه ¹بۊ

چه‌ن که‌رۊه‌و چه‌ن مۊش، چه‌ن چووڵیه‌و² سه‌موور

لانه دکردن وه شه‌وق و وه شوور

ده شوونِ ده‌نۊک دارسمنه‌کێ³

سه‌موور دکرده‌ێ وه لانه‌ێ ته‌کێ⁴

وه‌چگه قوڕواقه‌یل نام لیلگه‌و⁵

بۊنه ره‌فیقم وه رووژ و شه‌و

ئه‌و رووشن‌که‌ره‌ک⁶ نام گوڵه‌مێ⁷

دوی وه وجاخ لێخنی⁸ چه‌مێ⁹

م خاڵوو ناشتم ده ده یشت و ده کوو¹⁰

بزانم ماڵ خاڵوو ها ده کوو¹¹

بزانم ماڵ خاڵوو ئاش¹² کردۊ

خه‌زان¹³ خاڵوو بن‌کڵاش¹⁴ گردۊ

یا نه‌ێ یا چووێ دوینه ئه‌سبم

یه بۊگه بازی ئوو کار و که‌سبم

یه‌ێ جار سێخ‌چووڵیه بۊ وه خنجه‌ڕم

یه‌ێ جار په‌ڕ که‌و وه باڵ و په‌ڕم

ماڵێ دگرتم ده کوچگ و چوو

چۊ گوله¹⁵ دنیام ده شوون که‌پوو¹⁶

که‌پوو تا وسا  پام چگه بانێ

ده‌س نامه‌و  گری ده‌وره هچانێ¹⁷

نووڕسم وه بان وه مووله‌ق که‌و¹⁸

خودا! چه بکه‌م که‌پوو نه‌ۊنمه‌و

که‌پووِ تر¹⁹ هات، شادیم هاته‌وه

قیقه‌م وشکیا²⁰، ده وڵاته‌وه

ده گووشه‌ێ کوومه‌ێ که‌پوو دکردم²¹

که‌پوو پل دخوارد، م کوو دکردم

وه ختێ گ واران زمسان هه‌ێ دکرد

دڵم چۊ شوان فکر نه‌ێ دکرد

ده‌نگێ دخوه‌نیم ده‌نگێ دژه نیم²²

چۊ چنار ره‌خسیم، چۊ سووسه‌ن خوه نیم

کوومه‌ێ خاک شی²³ خاکڵه مۊشان²⁴

واشه‌ێ²⁵ دڵه‌گه م ده زه‌مین نیشان

قۊته‌ێ دوه‌سیم خاک دشێوانم

تا بۊنم ها کوو لانه‌ێ مۊشانم

م فێر دکردم،²⁶ کوومه‌ێ خاک ته ر

مۊش ده کوناێ تر، سه‌ر کردۊگه‌و ده‌ر

یه‌ێ مۊش بۊ وه چوار، چوار مۊش بۊ وه هه‌فت

یه‌کێ نووڕسه‌م، وتم کووسم که‌فت²⁷

ئه‌ۊ ده‌ێ بازیه رووده‌بڕه‌و بۊ

ئێقه‌ره خه‌نس له‌شێ سڕه‌و بۊ

م خه‌جاڵه‌ت بۊم ده‌ێ بازی خوه‌مه

وتم یه دڵ خواس، خاڵوو! م چه‌مه²⁸

وه خجاڵه‌تی په‌ێ مۊشان گردم

ده ئێ بازیه چێشتێ نه‌وردم

هۊر ئه‌و رووژه هێمان²⁹ ها سه‌رم

وه ختێ گِ که فێگ وه‌ر نه‌زه‌رم

ئۊشم که‌شکا باێ ئه‌و رووژه ده نوو³⁰

ته‌په خه‌رگووشان  چگا‌که‌رۊه بوو  
 
 

[1] - تپه خرگووشان، تپه ی معروفی است در ایلام که بیمارستان شهید مصطفی خمینی روی آن قرار دارد. این تپه در سال‌های پیش «چگا که‌رۊه» نام داشت و هنوز هم اهالی به آن چنین می‌گویند.ترجمه‌ی آن، تپه‌ی خرگوش است. ما وقتی که بچه بودیم، خیلی از اوقات خود را روی آن می‌گذراندیم و روز چهارشنبه سوری هر یک از دانش آموزان مدرسه‌ی شادآباد موظف بودند، هیزمی به بالای تپه ببرند تا مراسم چهارشنبه سوری برگزار گردد. بزرگ‌تر‌ها می‌گفتند در ضلع جنوبی آن سنگی یه شکل خرگوش وجود داشته  اما من فکر می کنم به خاطر وجود خرگوش‌ها و جست‌و‌خیز آن‌ها به این نام موسوم شده است

2 - جوجه تیغی

3 - دارکوب

4 - در معنای امروز آن یعینی لانه‌ی تک و عالی

5 - بچه قورباغه‌های داخل لجنزار یا مرداب

6- نام حشره‌ی کوچکی که روی آب‌های راکد به سرعت در حرکت بود و ما چنین می پنداشتیم که با این حرکت دارد آب را صاف و روشن می کند

7 - حوضجه ‌ی که داخل گودال یا مانند آن راکد باشد

8 - آب گل الوده را لیخن می‌گویند

9 - رودخانه

10 - کوه. قافیه در این بیت جناس تام است و هر یک معنای خاص خود را دارند

11 - اشاره به کفشدوزک دارد که به آن «مال خالوو نیشان ده‌ر» می گویند. بچه‌ها آن را روی دست می‌گذاشتند و می‌گفتند که خانه‌ی دایی کجاست؟ کفشدوزک پرواز محدودی می‌کرد و بچه‌ها خیال می‌کردند دارد خانه‌ی دایی را به آن‌ها نشان می‌دهد

12 - منظور از آش، پلو است

13 - دیگ بزرگ

14 -ته دیگ

15 - گلوله

16- قاصدک

17 - مدتی آن جا گریه کردم

18 -اوج آسمان آبی

19 - قاصدکی دیگر

20- قهقهه‌ام شکفت

21 - در گوشه‌ای قاصدک‌ها را جمع می‌کردم

22- می‌نواختم

23- خاک نرم

24 - خاک نرمی که موش‌ها از لانه بیرون می‌اندازند

25- باشه، نوعی پرنده‌ی شکاری نسبتاً کوچک

26- جست‌و‌جو می کردم

27 - یک نفر بازی مرا دید و من شرمنده شدم و گفتم آبرویم رفت

28 - گفتم من گناهی ندارم این بازی، کار دل من است نه من

29 - هنوز

30 – می‌گویم که کاش آن روز دوباره برگردد

http://ilamasu.blogfa.com/post-112.aspx

نیشتمانەکەی فەرهاد و شیرین

یادگارەکەی ماد و ساسانی

تو سان شارەیل گشت کوردستانی
... 
کرمانج بی سوران،گوران یا کەلهور

تو ئەرای ئیمە هەر مەینیتە دور

ناوت سەر رستەی تاریخ ئیمەس

وە بی کرماشان،کوردستان دی چەس

ئەگەر ئیمەی کورد رزگارمان بوود

ئیلام کرماشان داشدارمان بوود

فلک دوره مه ئو داوه ماری(فلک میچرخد و حوادث را پدید میاورد)

داو ئرا  مه نه خراوه ماری (حوادث را برای من خراب پیش میاورد)

بیسه ساقی کاسه سی و دس(فلک ساقی کاسه سیاه شده است)

چرک و خوین ئه جا شراوه ماری!( بجای شراب چرک و خون میاورد)

ماشا